Với Jeffrey Cesari, ube không phải thứ gì xa lạ. Mỗi lần về thăm họ hàng tại Philippines từ nhỏ, anh đều thưởng thức những món bánh, món tráng miệng làm từ loại khoai có màu tím đặc trưng này. Nhưng phải đến 7 tháng trước, khi bước vào một quán cà phê ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ và gọi thử ly ube latte, Cesari mới nhận ra nông sản này đang tạo ra cơn sốt trên thế giới, Sản phẩm mới được cả thế giới săn tìm.

Một ý tưởng kinh doanh nảy ra trong đầu cựu kiểm toán viên 31 tuổi. Nếu người tiêu dùng ở Istanbul đón nhận một thức uống làm từ ube như vậy thì tại sao không đưa sản phẩm đó đến Paris, Pháp, nơi Cesari sinh sống. Nhưng khi bắt tay vào tìm nguyên liệu, Cesari sớm nhận ra ube không dễ kiếm như anh nghĩ.

Ube là loại nông sản bản địa của Philippines, có vị ngọt và thoảng mùi đất cùng màu tím nổi bật, thường bị nhầm với khoai môn. Chúng chủ yếu được trồng trên các thửa ruộng nhỏ, mang tính mùa vụ, từ lâu đã được chế biến thành mứt, kem và bánh.

Cesari ban đầu tìm kiếm thông tin qua các hội nhóm trên Facebook, hỏi các công cụ trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, anh không đủ tin tưởng vào những đầu mối tìm được.

Trên thị trường có nhiều giống ube khác nhau, với sản phẩm cũng tồn tại dưới nhiều dạng như bột, chiết xuất, mứt cô đặc. Điều khiến Cesari lo ngại hơn là không dễ xác định đâu là ube nguyên chất, đâu là sản phẩm đã bị pha trộn với khoai lang tím hoặc khoai môn để giảm giá thành.

Khi trở về Philippines thăm gia đình hồi tháng 2, Cesari quyết định trực tiếp lần theo chuỗi cung ứng, từ cửa hàng bánh đến các đầu mối bán buôn, với hy vọng tìm được nguồn hàng tận gốc từ nông dân. Nhưng việc tiếp cận nguồn cung không dễ dàng. Nhiều đơn vị tỏ ra dè dặt khi được hỏi về nhà cung cấp.

“Muốn có ube chất lượng cao, chúng tôi phải có mặt tại chỗ, phải tận mắt nhìn, tận tay kiểm tra và trực tiếp nếm thử”, Cesari nói. “Bạn phải rất cẩn trọng vì có những dự án mà bạn không biết mức độ minh bạch đến đâu”.

Sau nhiều nỗ lực, một người thân đã giới thiệu cho anh về dự án phát triển vùng nguyên liệu ube phục vụ xuất khẩu tại đảo Bohol. Cesari đi tàu hai giờ từ Cebu để gặp các nông dân tại đây. Họ cho biết trong giai đoạn đầu có thể cung ứng cho anh khoảng 10 kg mỗi tháng. Cesari hiện đặt mục tiêu tung ra sản phẩm mang tên Ube Signature Paris vào cuối tháng 6.

“Tôi cảm nhận được tiềm năng rất lớn của ube latte”, anh nói. “Nhưng tôi cũng có cảm giác rằng ai cũng đang muốn tạo ra một loại ube latte của riêng mình vì họ đều nhìn thấy cơ hội đó”.

Sức hút của ube không còn là câu chuyện riêng của các doanh nhân nhỏ lẻ. Trong tháng 3, hãng Starbucks của Mỹ đã bổ sung đồ uống vị ube vào thực đơn theo mùa, hãng Costa Coffee của Anh cũng tung ra các sản phẩm chocolate nóng và frappe mang hương vị khoai tím.

Theo công ty nghiên cứu thị trường Datassential, khoảng 27% người tiêu dùng Mỹ hiện biết đến ube, tăng mạnh so với mức 15% cách đây 5 năm. Số món ăn và đồ uống có ube trong thực đơn tại Mỹ đã tăng gấp ba trong 4 năm qua, dù mới xuất hiện ở chưa đến 2% nhà hàng và quán cà phê.

Rhea Topacio, nhà sáng lập Pamana World, công ty chuyên cung cấp các sản phẩm có hương vị ube có trụ sở tại Hà Lan, cho rằng sự bùng nổ của ube được thúc đẩy một phần bởi tình trạng thiếu hụt nguồn cung matcha toàn cầu, khiến thị trường tìm kiếm lựa chọn thay thế mới. Hai nguyên liệu đều có nguồn gốc châu Á, sở hữu màu sắc nổi bật và phù hợp với xu hướng tiêu dùng trên mạng xã hội.

“Ube đang tăng tốc rất nhanh”, Topacio nói. “Người tiêu dùng luôn tìm kiếm thứ gì đó mới mẻ, đặc biệt trong thời đại mọi xu hướng đều lan truyền trên mạng xã hội”.

Dù chưa đạt độ phổ biến như matcha, cơn sốt ube vẫn tạo ra áp lực lớn lên một chuỗi cung ứng vốn chưa được phát triển bài bản.

Philippines là quê hương của ube nhưng mạng lưới sản xuất và phân phối tại đây còn mang tính phân tán. Nông dân thường bán sản phẩm cho thương lái thay vì tiếp cận trực tiếp thị trường xuất khẩu. Giá trị gia tăng chủ yếu rơi vào khâu trung gian, trong khi người trồng không có nhiều động lực mở rộng diện tích.

Một vụ ube mất từ 9 tháng đến một năm mới cho thu hoạch, lâu hơn đáng kể so với nhiều loại cây trồng khác có thể bán trong vòng vài tháng. Chi phí đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài và đầu ra thiếu ổn định khiến ube chưa được xem là cây trồng mang lại dòng tiền hấp dẫn.

“Tính đến hiện tại, bên hưởng lợi lớn nhất khi giá ube tăng vẫn là thương lái”, Grace Backian, giám đốc Trung tâm Đào tạo và Nghiên cứu cây trồng miền Bắc Philippines, cho biết. “Nông dân chưa coi đây là cây trồng thương mại thực sự”.

Tình hình càng thêm khó khăn khi cuộc xung đột giữa Mỹ – Israel với Iran làm gián đoạn nguồn cung năng lượng từ Trung Đông. Tại Philippines, giá nhiên liệu tăng khiến chi phí tưới tiêu và vận hành nông trại leo thang.

Camelle Morta Singh, 31 tuổi, bắt đầu trồng ube cùng gia đình tại tỉnh Pangasinan từ năm 2024. Singh cho biết chi phí nhiên liệu để vận hành hệ thống tưới đã tăng gấp ba trong mùa khô năm nay. Điều đó buộc cô phải nâng giá ube nguyên liệu lên 90 peso mỗi kg, tăng gần 30% so với trước xung đột.

“Chúng tôi không thể dừng sản xuất”, Singh nói. “Không thể để ube khô héo. Dù giá nhiên liệu rất cao, tôi vẫn phải mua vì đó là điều sống còn với công việc kinh doanh”.

Nhu cầu tăng nhanh trong khi nguồn cung không theo kịp đang khiến ngay cả người tiêu dùng nội địa Philippines cũng bắt đầu khó tiếp cận loại nông sản từng rất phổ biến này.

Trung tâm chế biến thực phẩm của Đại học Bang Benguet đã sản xuất mứt ube, hay còn gọi là ube halaya, từ những năm 1980. Johnabel Basatan, quản lý cơ sở, cho biết khách hàng trước đây thường chỉ mua một hoặc hai gói loại 400 gram để dùng trong gia đình. Tuy nhiên gần đây, nhiều doanh nghiệp đã mua cùng lúc hàng trăm gói, vét sạch lượng hàng tồn kho trong tháng này.

Giá ube nguyên liệu đã tăng khoảng 38% so với hai năm trước. Basatan cho biết năm ngoái, nhà cung cấp chỉ có thể giao cho cơ sở của bà khoảng 3.000 kg, tương đương nửa lượng đặt mua thông thường. Tháng 2, bà đặt mua thêm 6.000 kg ube, nhưng đến nay vẫn chưa nhận được phản hồi.

“Nhu cầu lần này thực sự rất cấp bách”, bà Basatan nói. “Những người chỉ mua để dùng trong gia đình giờ không còn hàng để mua nữa. Trong khi đó, với năng lực hiện có, số lao động hiện tại và máy móc đang vận hành, chúng tôi không thể mở rộng sản xuất thêm”.

Ver2Solution theo CNN, AFP, Reuters