Thế hệ “gấp đôi thu nhập, không con cái” (DINK) đầu tiên ở Trung Quốc đang bước vào tuổi già và đối mặt với bài toán tự chăm sóc lẫn nhau khi đau ốm.

Mùa đông năm ngoái, bà Bao Yi, 73 tuổi, ở Thượng Hải bị viêm khớp dạng thấp khiến một cánh tay gần như mất khả năng vận động. Lần đầu tiên, bà phải dựa vào chồng, ông Shi Mingao, 75 tuổi, để mặc quần áo, rửa mặt và mở nắp chai.

Bao kết hôn năm 28 tuổi. Hai vợ chồng từng mong có con, nhưng sau nhiều lần sảy thai cùng áp lực chăm sóc cha mẹ già, kế hoạch này dần khép lại. Giai đoạn 38 tuổi, bà tin rằng bản thân không thể mang lại cuộc sống ổn định cho con khi phải đối mặt với sự mệt mỏi trong công việc.

Bà vẫn quyết định dừng việc sinh đẻ, nuôi thú cưng. Nhưng gia đình không chấp nhận chuyện không có cháu. Có lần, mèo trong nhà sinh con, cha bà ném ra ngoài, cho rằng bà quên việc sinh con do mải nuôi thú cưng. Đồng nghiệp cũng khuyên bà bỏ nuôi mèo, cho rằng chúng chiếm chỗ của những đứa trẻ trong tương lai.

Áp lực mà bà Bao chịu rất phổ biến trong một xã hội đặt nặng tư tưởng nối dõi tông đường. Tuy nhiên, sự kỳ vọng này đang mờ dần ở các thế hệ sau. Đối mặt với chi phí sinh hoạt đắt đỏ và thị trường việc làm khắc nghiệt, nhiều thanh niên thuộc Gen Z hiện nay chủ động chọn lối sống DINK hoặc phong trào “nằm thẳng” (tang ping – từ chối áp lực thăng tiến) để tự giải thoát khỏi các gánh nặng truyền thống.

Bà Bao được cho là thế hệ DINK đầu tiên ở Trung Quốc, trong bối cảnh kết hôn mà không có con còn hiếm và khó được chấp nhận. Hiện nay, lựa chọn này dần phổ biến. Theo điều tra dân số năm 2020, nước này có khoảng 188 triệu hộ gia đình hai người (không con cái), chiếm 38% tổng số, tập trung chủ yếu ở các đô thị lớn như Thượng Hải, Bắc Kinh.

Bước vào tuổi già, câu hỏi của họ hiện ra rõ ràng: Không có con, sẽ dựa vào ai? Với Bao, câu trả lời không nằm ở sự hối tiếc. Bà cho rằng ngay cả khi có con, chúng cũng sẽ có cuộc sống riêng.

Nhịp sống của vợ chồng Bao tại căn hộ 30 m2 diễn ra theo một lịch trình cố định: thức dậy muộn, mua sắm trực tuyến, uống cà phê và dắt hai chú chó đi dạo công viên. Sau khi nghỉ hưu, Bao lấy bằng lái xe, học tâm lý học và dành nhiều thời gian trò chuyện với trí tuệ nhân tạo (AI).

Đôi khi, bà lướt danh bạ điện thoại rồi dừng lại ở một cái tên bạn bè nhưng không gọi. “Việc chủ động liên lạc với người khác cũng trở thành áp lực ở tuổi này”, bà nói. “Trò chuyện với AI dễ hơn vì không sợ làm phiền”.

Với Bao, tuổi già gắn liền với khả năng tự xoay xở. Tuy nhiên, căn bệnh viêm khớp đã thử thách điều đó. Một năm qua, ông Shi giúp bà mọi việc sinh hoạt cá nhân.

Hệ thống dưỡng lão của Trung Quốc đang đối mặt với khủng hoảng thiếu hụt nhân sự. Dự kiến trong 5 năm tới, nước này sẽ thiếu hơn 5 triệu điều dưỡng viên. Thực tế này khiến những người thuộc thế hệ DINK đầu tiên gặp khó khăn khi muốn tìm kiếm dịch vụ chăm sóc vào cuối đời.

Nhưng bà Bao nói không hối tiếc về lựa chọn thời trẻ, bởi bà quan niệm dù có con, chúng cũng sẽ phải bận rộn với cuộc sống riêng. Trong nhà, Bao vừa mua thêm một con chó máy và gọi nó là “em út”. Buổi tối, bà thường ngồi cạnh những chú chó của mình và trò chuyện.

“Chúng lẽ ra là con của chúng tôi”, bà nói

Vợ chồng ông Zhou Ming ở Thượng Hải mang đến một góc nhìn khác. Ông nghỉ hưu sớm do mất thính lực nặng, không dùng smartphone và chỉ quanh quẩn trong căn hộ và công viên. Vợ ông, bà Jin Chenghua trở thành người chăm sóc chính, đưa chồng đi khám và hỗ trợ giao tiếp.

Hai người từng mong có con nhưng không thể. Đến khi về già, cảm giác thiếu vắng vẫn còn. “Những lúc mệt mỏi, tôi từng tưởng tượng có một đứa con hỏi han”, bà nói.

Ver2Soluton theo Vnexpress

Những ngày Tết của Thanh Trí là cuộc giằng co giữa những lời mời rượu dồn dập từ các chú bác nhưng anh quyết giữ tỉnh táo đến cùng. Thói quen thay đổi, Gen Z từ chối rượu bia.

Trí, 26 tuổi, quê Cần Thơ, làm freelancer trong mảng truyền thông ở TP HCM. Năm nay anh về quê ăn Tết sớm và nhanh chóng bị cuốn vào chuỗi tiệc tùng, từ tất niên đến chúc Tết họ hàng. Ở miền Tây, những cuộc sum họp hiếm khi vắng bóng bia rượu. Người lớn nâng ly trước, người trẻ thường khó chối từ.

Mỗi lần phải uống, Trí viện cớ đang bị đau dạ dày, chỉ xin uống nước ngọt. Dù vậy, ly bia vẫn được rót đầy, đưa tận tay kèm những lời thúc giục. “Từ chối rất khó, nhưng tôi không muốn lặp lại cảnh uống vì nể nang”, anh nói.

Trí ghét rượu bia từ lâu. Tuổi thơ của anh bị ám ảnh bởi hình ảnh người cha nghiện rượu. Khi mới đi làm, anh từng cố uống vì lịch sự và “để giữ quan hệ”. Bước ngoặt đến sau buổi tất niên cuối năm 2024. Bữa nhậu quá chén khiến Trí mất trọn hai ngày vật vã, phải bỏ dở hàng loạt công việc lúc cao điểm. Từ đó, anh cự tuyệt hoàn toàn thức uống có cồn.

Vài năm gần đây, Trí nhận ra trong các buổi gặp gỡ đối tác (phần lớn là Gen Z), mọi người thường hẹn ở quán cà phê hoặc ăn uống nhẹ nhàng, không ai đặt nặng chuyện nâng ly. Quyết định cai đồ uống có cồn của anh không khiến cuộc gặp kém vui như tưởng tượng.

Lựa chọn của Trí phản ánh sự dịch chuyển trong thói quen giao tiếp của người trẻ Việt. Theo khảo sát Vietnam Young Consumers Report (Người tiêu dùng trẻ Việt Nam) do hãng nghiên cứu thị trường NielsenIQ thực hiện, 45% Gen Z Việt cho biết họ hạn chế hoặc không sử dụng rượu bia, cao hơn hẳn mức 28% của thế hệ Millennials (Gen Y).

Xu hướng này không chỉ xuất hiện trong giới trẻ Việt Nam. Ở châu Á – Thái Bình Dương khoảng 35% người trẻ cho biết đã giảm lượng tiêu thụ và 13% bỏ hẳn đồ uống có cồn. Nhiều người chuyển sang các lựa chọn low-alcohol (đồ uống có nồng độ cồn thấp) và zero-alcohol (đồ uống không cồn), như một cách dung hòa giữa nhu cầu giao tiếp và mong muốn giữ tỉnh táo.

Theo Tổ chức nghiên cứu thị trường đồ uống toàn cầu (IWSR), sản lượng bia không cồn tăng trưởng 9%, trong khi bia truyền thống sụt giảm 1% trong năm 2025. IWSR khẳng định Gen Z là động lực chính tạo ra “cuộc cách mạng 0 độ” này.

Một số khảo sát tiêu dùng toàn cầu khác ghi nhận 46% người trẻ khẳng định hoàn toàn “không quan tâm” đến việc dùng đồ uống có cồn.

Xu hướng này tác động trực tiếp lên giới kinh doanh dịch vụ. Bà Chế Thị Hằng, chủ một quán bia hơn 20 năm tại phường Trường Vinh (Nghệ An) cho biết khoảng hai năm nay, khách trẻ vắng hẳn. Họ ít nhậu hơn trước, hiếm khi gọi nhiều bia và không còn xem quán bia là điểm hẹn, trong khi khách trung niên vẫn duy trì thói quen uống ở quán. “Khách trẻ tuổi đến chủ yếu gọi bia để mượn cớ ăn mồi, trò chuyện một lúc rồi rời đi rất sớm”, bà Hằng kể.

Trong các khảo sát tiêu dùng toàn cầu, khoảng 1/3 người trẻ “nói không” với rượu bia do lo ngại các tác động đến sức khỏe. Ảnh minh họa: Pexels

Theo bà Linh Nguyễn, Giám đốc chiến lược công ty tư vấn Happiness Saigon với hơn 10 năm nghiên cứu dữ liệu và hành vi người tiêu dùng, đặc biệt ở nhóm Gen Y và Gen Z, chỉ ra ba lực đẩy chính phía sau xu hướng này.

Trước hết là sự thay đổi của thị trường và lối sống. Không uống rượu bia ngày nay không còn là lựa chọn lạc lõng. Người trẻ vẫn tham gia trọn vẹn các cuộc gặp nhờ đồ uống không cồn, nồng độ cồn thấp cùng các trải nghiệm ẩm thực, giải trí đa dạng. Khi thị trường tạo ra đủ lựa chọn mang tính hòa nhập, rượu bia không còn giữ vai trò “tấm vé” ngoại giao.

Bên cạnh đó là sự dịch chuyển trong hệ giá trị cá nhân. Nếu trước đây uống nhiều thường gắn với sự nhiệt tình và hòa đồng, thì với Gen Z, khả năng từ chối đúng lúc lại được xem là biểu hiện của sự trưởng thành. Họ ưu tiên ranh giới cá nhân, không sẵn sàng đánh đổi sự tỉnh táo và cảm giác kiểm soát để làm vừa lòng người khác.

Cuối cùng là cách nhìn về các mối quan hệ. Một cuộc gặp gỡ chất lượng, theo người trẻ, không cần men rượu để tạo không khí. Khi niềm vui chỉ đến từ việc ép nhau uống, họ đặt câu hỏi về mức độ tôn trọng và chiều sâu kết nối. Vì vậy, nhiều người lựa chọn những hình thức giao tiếp ít rủi ro hơn, tập trung vào trò chuyện, trải nghiệm và sự hiện diện thật, thay vì dựa vào rượu bia.

Thanh Phú, 24 tuổi, ngụ phường Phú Trung, TP HCM không còn xem việc từ chối rượu bia là rào cản xã giao. Anh không uống đơn giản vì không thích và không muốn rượu bia trở thành điều kiện mặc định của các mối quan hệ. Phú vẫn xuất hiện trong hầu hết các cuộc hẹn và nhận ra mọi người đã quen với việc tự chọn đồ uống phù hợp với bản thân. Đa số nói không với rượu, bia.

Sếp của Phú sinh năm 1995, thỉnh thoảng rủ cả phòng đi ăn, trên bàn có bia nhưng tuyệt đối không ép. Đến lượt nâng ly, Phú thoải mái cụng bằng ly nước suối. Gặp đối tác lạ, anh nói thẳng mình không uống và xin phép dùng nước lọc. “Cuộc vui vẫn diễn ra bình thường. Với tôi, niềm vui thực sự không bao giờ cần đến hơi men”, Phú khẳng định.

Theo chuyên gia Linh Nguyễn việc Gen Z từ chối rượu bia buộc xã hội phải “viết lại luật chơi” trên bàn tiệc. Những lời mời cạn ly dần bớt đi tính thử thách, hơn thua. “Rượu bia không biến mất, nhưng nó đang được trả về đúng vị trí: là một sự lựa chọn cá nhân, chứ không phải điều kiện bắt buộc để chứng minh sự thân tình”, chuyên gia Linh Nguyễn đúc kết.

* Tên nhân vật trong bài đã đổi.

Ver2Solution theo VNexpress